Pomnik na cmentarzu w Nowej Wsi Zbąskiej

źródło informacji: ZENON MATUSZEWSKI, UPAMIĘTNIENIE POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W MIEŚCIE I GMINIE ZBĄSZYŃ. dr. ZDZISŁAWOWI KOŚCIAŃSKEMU niestrudzonemu propagatorowi historii Powstania Wielkopolskiego. (w: ) INTERNETOWY KANTOR WYDAWNICZY MUZEUM REGIONALNEGO ZIEMI ZBĄSZYŃSKIEJ I REGIONU KOZŁA W ZBĄSZYNIU „SZKICE ZBĄSZYŃSKIE” - luty 2010)


Pomnik powstańców na cmentarzu parafialnym w Nowej Wsi Zbąskiej ku czci 58 powstańców poległych w dniach od 15 do 17 lutego 1919 roku z inicjatywy i fundacji Towarzystwa Powstańców i Wojaków im. płk.hr. Ignacego Mielżyńskiego w Stefanowie. Projekt i wykonanie – Nikodem Rogoża ze Zbąszynia. Uroczystość odsłonięcia i poświęcenia pomnika odbyła się 3 lipca 1927 roku Podczas renowacji pomnika w 1998 roku natrafiono na butelkę zawierające dokumenty z czasów budowy. (Jan Janowski, „Zbąszynianin” nr 13, 1998, nr 1 1999, nr 2 1999):  „Dowód budowy pomnika - W imię Boga! Działo się w Nowejwsi Zbąskiej, powiecie nowotomyskim w parafji Chobienice wsi Zbąszyńskiej na cmentarzu, gdzie spoczywają zwłoki 58 powstańców poległych za Wolność i Niepodległość Polski d. 15 i 17 lutego 1919 r. tuż nad granicą niemiecką przy kamieniu granicznym 527. Dziesięć i pół lat upłynęło od chwili gdy Naród Polski za przykładem czynów swych ojców – chwycił za broń by stanąć do rozprawy z odwiecznym wrogiem niemieckim. Walka ta była krwawa i dużo pochłonęło ofiar, tak prawie każdy zakątek ziemi polskiej obficie został zroszony krwią naszych Powstańców. Na polach Zbąszyńskich polała się krew najlepszych synów naszej Ojczyzny. Najwięcej ofiar pochłonęła walka pod Nowąwsią i Grójcem w dniu 15 i 17 lutego 1919 r. Pięćdziesiąt osiem Powstańców poległo na polu Chwały za Wolność i Niepodległość Ojczyzny.Towarzystwo Powstańców i Wojaków imieniem pułkownika hrabiego Ignacego Mielżyńskiego w Stefanowie założone dnia 9 sierpnia 1924 r. chcąc uczcić pamięć tych 58 poległych bohaterów postanowiło z inicjatywy prezesa Jana Śnity umieścić nad ich mogiłami pomnik, przy którym dużą zasługę położyli prezes Jan Śnita i skarbnik Franciszek Musiał. Urządzono kwestę w powiecie nowotomyskim i wolsztyńskim, która świadczyła o wielkiej ofiarności na powyższy cel. Za staraniem p. starosty nowotomyskiego Czochrona Wydział Powiatowy przydzielił 1 000 zł zapomogi na budowę. Towarzystwo mając zebrany fundusz zakupiło materiał budowlany. Projekt pomnika przygotował rzeźbiarz Nikodem Rogoża ze Zbąszynia przy pomocy naczelnika odcinka drogowego p. Waldy z Zbąszynia. Projektant podjął się wykonania wszelkich prac przy budowie pomnika. Tak więc z inicjatywy Tow. Powst. i Wojaków Stefanowo i współpracy władz stanie pomnik – realny dowód naszego hołdu i wdzięczności ku Tym, z których popiołów i krwi wyrosłą nasza Najjaśniejsza Rzeczpospolita Polska. Drodzy Powstańcy Bohaterzy! Wy, którym dane było z Woli Bożej ponieść śmierć żołnierza [nieczytelne] nigdy historja nie zapomni, i zapewniamy Was że tak jak Wy i my wszyscy gotowi jesteśmy do przelania swej krwi w obronie matki naszej ukochanej Polski, przyczem przewodzącym nam będzie hasło z Bogiem za Wiarę i Ojczyznę”

Inny dokument:
„Towarzystwo Powstańców i Wojaków im. Pułkownika Ignacego Mielżyńskiego w Stefanowie – pow. Nowy Tomyśl. Komitet Budowy Pomnika w Nowejwsi Zbąszkiej pod Zbąszyniem. Na polu chwały polegli za wolność i niepodległość Ojczyzny dnia 15 – 17 lutego 1919 r. w Nowejwsi pod Zbąszyniem:por. Edmund Krauze, ppor. Korneliusz Mann, sierżant Władysław Komieniowski, sierżant Bartłomiej Klemczak, kapral Leon Mikołajewski, szereg. Stefan Kozłowski, Stanisław Szymlet, Stanisław Zajączkowski, Walenty Piechota, Józef Maik, Władysław Dutkiewicz, Józef Janek, Marcin Piechowiak, Bernard Borzyński, Piotr Zawartowski, Franciszek Malicki, Jan Szymański, Franciszek Tomaszewski, Leon Bartkowiak, Władysław Szlafrok, Władysław Bartkowiak, Mieczysław Wachowicz, Jan Chudy, Stanisław Siebert, Stefan Stachowiak, Franciszek Jasiński, Bartłomiej Piątek, Mikulski, Stanisław Młyńczak, Józef Sosyn, Andrzej Laskowski, Wincenty Jakś, Tadeusz Mendelski, Władysław Kinas, Antoni Przybyła, Antoni Nawrot oraz 22 powstańców nieznanego nazwiska. Zwłoki poległych spoczywają we wspólnym cmentarzu za Nowąwsią Zbąską na samej granicy niemieckiej. Cześć ich pamięci. Towarzystwo Powstańców i Wojaków w Stefanowie powzięło szlachetny zamiar wzniesienia na tem miejscu pomnika, by uczcić drogie nam szczątki naszych bohaterów. Pomnik postawiony na samej granicy nad mogiłami naszych braci, ma być również przypomnieniem dla naszych wrogów, że wara od ziemi, o którą walczyli powstańcy, którą zrosili swą krwią, do której do snu wiecznego złożyli głowę. Swą bohaterską śmiercią owa gromada powstańców wielkiego dokonała dzieła, bo gdyby nie ich czyn przepłacony własnym życiem, wątpliwem byłoby czy mielibyśmy granicę zachodnią taką jaką obecnie mamy. Gdyby nie ich ofiara, którą złożyli na Ołtarzu Ojczyzny i te dziesiątki powstańców, które snem wiecznym spoczywają w głębi jeziora Zbąszyńskiego, wątpliwem byłoby czy nasze rdzenne polskie wioski Nowawieś, Nądnia, Perzyny, Przyprostynia i nasz nadobrzański gród zbąszyński należałyby do Polski. Przedstawiciele całego cywilizowanego świata na widok mogił owych bohaterów sami przekonali się, iż cząstka ziemi droga każdemu Polakowi być musiała i rdzennie polska jest, skoro w jej obronie tyle ludzi swe życie położyło. Tych 58 bohaterów zasługą jest, że Rzeczpospolita nasza została powiększona o tę połać ziemi i że te miejscowości nie jęczą, jak niestety jeszcze niejedne polskie wsie, pod jarzmem naszego wroga. To też jak czyn naszych bohaterów był doniosłej wagi dla historji Odrodzonej Polski, tak też fakt wzniesienia pomnika na samej granicy ma znaczenie ogólnopaństwowe. Przeto też winny jak najszersze warstwy społeczeństwa polskiego uczestniczyć w uroczystości odsłonięcia i poświęcenia pomnika by oddać wspólny hołd bojownikom o wolność i niepodległość i zamanifestować nad ich mogiłami wobec naszych wrogów, naszą gotowość do bronienia każdej piędzi ziemi polskiej, za którą nasi bracia polegli. Tak jak oni, gotowi jesteśmy oddać swe życie w obronie granic naszych dla chwały i potęgi naszej Ojczyzny. Uroczystość odsłonięcia i poświęcenia pomnika odbędzie się w niedzielę 3 lipca 1927 r. Na takową zapraszamy wszystkich, którym jest droga pamięć naszych poległych powstańców i ta, która wyrosłą z ich trudów i znoju – nasza Najjaśniejsza Rzeczpospolita Polska. Powszechna uroczystość niechaj zmieni się w wielką manifestację narodową zachodnich rubieży naszej Ojczyzny i niech będzie dowodem, że czas powstania nie był słomianym, lecz że duch poległych powstańców nadal wśród nas żyje Stefanowo, w czerwcu 1927 r.”. „W niedzielę, dnia 3 –go lipca 1927 r odbędzie się w Nowej Wsi Zbąskiej pod Zbąszyniem na samej granicy polsko – niemieckiej Uroczystość Odsłonięcia i Poświęcenia Pomnika wzniesionego ku czci 58 powstańców poległych w dniach od 15 do 17 lutego 1919 r. w Nowej Wsi pod Zbąszyniem, na którą
mamy zaszczyt Szn. Tow. – WP. Uprzejmie zaprosić.

Program:
I. O godz. 9.30 przedpoł. Przyjęcie przedstawicieli władz, tow. i gości na głównym dworcu w Zbąszyniu.
O godz. 10.00 przedpoł. wyjazd powozami na miejsce poświęcenia pomnika.
Po przybyciu na miejsce nastąpi: a) przywitanie. b) odsłonięcie pomnika. c) poświęcenie pomnika. d) msza polowa. e) przemówienia przedstawicieli władz. f)składanie wieńców. g) odśpiewanie hymnu „Boże coś Polskę”.
II. Defilada.
III. Uroczyste posiedzenie.
IV. Od godz. 2 popoł. KONCERT w lesie (wstęp wolny).
V . O godz. 5 popoł. Zakończenie uroczystości.
Przewodniczący Komitetu Honorowego: Wojewoda Poznański hr. Bniński. Członkowie Komitetu Honorowego: Gen. dyw. Dzierżanowski, Dowódca Okręgu Korp. VII Gen. Sosnkowski, Gen. Taczak dowódca dywizji, Pułk. Unrug d–ca 57 p. p., Pułk. rez. M. Mielżyński prezes Gen. Zw. Powst. i Woj., Dr Z.
Głowacki prezes Zw. Powst. I Woj. DOK VII, Pułk rez. I.Mielżyński patron Tow. Zw. Powst. i Woj. Stefanowo, Major rez. Paluch, porucz. Szklarek komendant garnizonu Zbąszyń, Radwański prezes Dyrekcji Ceł, J. Czochron starosta pow. nowotomyskiego, Ks. Dziekan Steinmetz prezes okręgu leszczyńskiego Tow. Powst. i Woj., Ks. prob. Płotka Zbąszyń, Ks. prob. Maciaszek Bukówiec, Ks. prob Kuliszak Nowy Tomyśl, Ks. prob. Tomaszewski Dakowe Mokre (dawniej Chobienice) Ks. prob. Żelazek Chobienice, Hr. Łącki Posadowo, Wierzchowiecki Zakrzewo, Major rez. Martynowicz, Obarski pow. Inspektor szkolny, J. Teska nacz. redaktor „Dziennika Bydgoskiego”, Szostak Burmistrz m. Zbąszynia, Aptekarz Koehler przew. R.M. m. Zbąszynia, Por. rez. Szulc komisarz Służby Celnej, Marciniak naczelnik stacji Zbąszyń, B. Skórzewski, Dr Kurlus, Czajka wł. Tartaku, Michalski czł. Wydz. Pow., I. Woźny prezes Bractwa Strzeleckiego Zbąszyń, St. Zabór Wąsowo prezes Zw. Robotn. Roln., Pporucz. rez.St. Frąckowiak, prezes okręgu zbąszyńsk. Tow. Powst. i Woj., St. Łuczak sekr. okr. zbąszyńskiego Tow. Pow. i Woj., Adamczyk prezes Tow. Pow. i Woj. Nowy Tomyśl, Mania hotelista, Wołek sołtys gminy Nowa Wieś, Tomiak gosp., Żarna gosp., Niedbał honor. obyw. M. Zbąszynia. Komitet Wykonawczy i Zarząd Tow. Powst. i Woj. Śnita prezes., Pawłowski komendant., Musiał skarbnik., Olejniczak sekretarz., Nykiel zast. prez., Woźny zast. sekr., Szymański radny., Koza radny., Wlekliński kom. Obwodowy., Hoffmann prezes T.P.iW. Zbąszyń, Walda bud. kolej., Wośkowiak prezes T.P.iW. Chobienice.”